ACT metaforen: van de bus tot het kompas
Door Saskia Dijksma, oprichter van Invivo ACT Academy
Vraag een professional die ooit een ACT training volgde wat er is blijven hangen, en negen van de tien keer krijg je geen theorie terug maar een beeld. De bus. Het monster aan het touw. Drijfzand. Metaforen zijn het gereedschap waarmee ACT abstracte processen tastbaar maakt. In dit artikel leg ik de bekendste ACT metaforen uit en vertel ik wanneer je welke inzet.
Waarom werkt een metafoor beter dan uitleg?
Omdat uitleg langs het hoofd gaat en een metafoor eronderdoor duikt. Wie tegen een overbelaste collega zegt dat “vermijdingsgedrag de klacht in stand houdt”, krijgt een knikje en nul verandering. Wie dezelfde collega laat voelen wat er gebeurt als je in drijfzand ligt te spartelen, raakt iets anders. Het beeld doet het werk dat argumenten niet voor elkaar krijgen.
Daar komt bij: een metafoor is draagbaar. Maanden na een training kan één woord (“touwtje?”) in een teamoverleg genoeg zijn om een heel gesprek te openen. Dat maakt metaforen niet alleen didactisch handig, maar ook een instrument om het geleerde levend te houden.
De klassiekers, per kernproces
Touwtrekken met het monster (acceptatie)
Je staat aan de rand van een ravijn, touwtrekkend met een monster: je angst, je stress, je onzekerheid. Hoe harder je trekt, hoe harder het monster terugtrekt. De uitweg is niet winnen, maar het touw loslaten. Het monster verdwijnt niet, maar jij hebt je handen vrij. Gebruik deze metafoor bij mensen die al jaren vechten tegen hun klachten en moe zijn van het vechten zelf.
Drijfzand (de controleparadox)
Wie in drijfzand valt en in paniek beweegt, zakt sneller. De enige manier om te blijven drijven: contact maken met het zand, gewicht spreiden, stil blijven liggen. Precies het tegenovergestelde van wat elke vezel wil. Zo werkt het ook met moeilijke gevoelens: het instinct om hard weg te duwen maakt het erger. Deze metafoor legt in één beeld uit waarom “gewoon niet aan denken” nooit heeft gewerkt.
De passagiers in de bus (zelf als context en defusie)
Jij bent de chauffeur van je eigen bus. Achterin zitten passagiers: je gedachten, je angsten, je innerlijke criticus. Sommigen schreeuwen aanwijzingen. “Rechtsaf! Stoppen! Dit gaat mis!” Je kunt de bus stilzetten om ruzie met ze te maken, of je kunt blijven rijden in de richting die jij hebt gekozen, mét het lawaai aan boord. Voor professionals vaak dé metafoor: iedereen herkent de passagier die roept dat het vandaag misgaat.
Bladeren op de rivier (defusie en mindfulness)
Gedachten komen en gaan als bladeren op een stromende rivier. Je hoeft ze niet tegen te houden en je hoeft er ook niet achteraan te zwemmen. Deze metafoor is meteen een oefening; de uitgewerkte versie staat in ons artikel met ACT oefeningen voor op het werk.
De strandbal onder water (vermijding)
Een gevoel wegdrukken is een strandbal onder water houden. Het kan, maar het kost voortdurend kracht, en zodra je aandacht verslapt knalt de bal omhoog. Vaak op het slechtst denkbare moment: thuis aan tafel, of bij een cliënt die er niets aan kan doen. Herkenbaar voor iedereen die “de knop omzet” als professionele vaardigheid beschouwt.
Radio Altijd Slecht Nieuws (defusie)
In je hoofd staat een radiozender aan die vooral slecht nieuws uitzendt: wat er mis kan gaan, wat je fout deed, wat anderen wel niet zullen denken. Je krijgt de zender niet uit. Wat wel kan: hem herkennen als achtergrondgeluid in plaats van als breaking news. “Ah, Radio Slecht Nieuws weer.” Licht van toon, groot effect.
Het kompas (waarden)
Waarden zijn geen doelen die je afvinkt, maar een windrichting waarop je koerst. Je bent nooit “klaar” met naar het westen lopen, en je kunt op elk moment checken of je nog de goede kant op gaat. Bij Invivo gebruiken we het kompas graag als teamvraag: welke kant wilden wij ook alweer op, en doet wat we vandaag deden daaraan mee? Niet toevallig siert een kompas onze website.
Het weerbericht (emoties observeren)
Emoties zijn weer: ze trekken over, je hebt er geen controle over, en tegen de regen schreeuwen helpt niet. Wat je wel kunt doen: het weerbericht opmaken en je gedrag erop afstemmen. In teams gebruiken we dit als incheckrondje bij het overleg. Eén zin per persoon over het eigen binnenweer, zonder toelichting of oplossing.
Zo zet je metaforen goed in
Drie lessen uit de trainingspraktijk. Ten eerste: leg een metafoor niet uit, laat hem ervaren. Wie na de drijfzand-metafoor zegt “en zo werkt dat dus ook met jouw emoties”, sloopt het effect; het beeld moet zelf landen. Ten tweede: kies de metafoor die bij de situatie past, niet je persoonlijke favoriet. Iemand die vecht heeft het touw nodig, iemand die vlucht de strandbal. En ten derde: minder is meer. Eén beeld dat raakt onthoudt een team jaren, vijf beelden op een middag onthoudt niemand.
Veelgestelde vragen
Wat is de bekendste ACT metafoor?
De passagiers in de bus. Vrijwel iedereen die ooit een ACT training volgde kent hem, en dat is geen toeval: het beeld vat meerdere kernprocessen samen in één verhaal dat iedereen herkent.
Mag ik deze metaforen gebruiken in mijn eigen gesprekken?
Ja, ze zijn gemeengoed binnen ACT. De kunst zit niet in het navertellen maar in de timing: kies het beeld dat past bij waar de ander vastzit, en laat het landen zonder de moraal erbij te leveren.
Werken metaforen ook in een teamoverleg?
Juist daar. Eén gedeeld beeld geeft een team een snelle, lichte taal om zware dingen bespreekbaar te maken. Dat werkt het best als het team de metafoor samen heeft ervaren, bijvoorbeeld tijdens een training.
Metaforen leren gebruiken in je eigen werk?
In onze ACT basistraining ervaar je deze metaforen zelf en leer je ze inzetten in je eigen gesprekken en teams. Benieuwd naar alle vormen, van masterclass tot train de trainer? Lees de complete gids over ACT training of plan een vrijblijvend gesprek.
Over de auteur
Saskia Dijksma is oprichter van Invivo ACT Academy en van Invivo Clinics en Invivo Kids, de eerste ggz-instellingen in Nederland die volledig vanuit de ACT-visie werken. Ze bouwde die organisaties in zestien jaar uit tot ruim tachtig medewerkers en traint nu teams in de zorg, de ggz, het onderwijs en het sociaal domein. Lees meer over Invivo ACT Academy.
